بازگشت ایران به سودان از مسیر جنگ؛ پهپادها و دریای سرخ در کانون نفوذ تهران

رسانک/ ایران پس از نزدیک به یک دهه قطع روابط با سودان، همزمان با آغاز جنگ داخلی این کشور در آوریل ۲۰۲۳، روند بازسازی روابط با خارطوم را آغاز کرد؛ روندی که از تماس‌های دیپلماتیک شروع شد و به همکاری نظامی و تأمین پهپاد برای ارتش سودان رسید.
تهران و خارطوم در ۹ اکتبر ۲۰۲۳ رسماً ازسرگیری روابط خود را اعلام کردند. پس از آن، شواهدی از ورود تجهیزات نظامی ایرانی به زرادخانه نیروهای مسلح سودان منتشر شد. تحقیقات رویترز و دیده‌بان حقوق بشر استفاده ارتش سودان از پهپاد ایرانی «مهاجر-۶» را مستند کرده‌اند. همچنین چند پرواز هواپیمای باری متعلق به شرکت «قشم فارس ایر» میان ایران و پورت‌سودان در ماه‌های دسامبر ۲۰۲۳ و ژانویه ۲۰۲۴ ردیابی شده، هرچند نوع محموله این پروازها به‌طور مستقل تأیید نشده است.

در آوریل ۲۰۲۶ نیز وزارت دادگستری آمریکا از بازداشت شمیم مافی، تبعه ایرانی، در ارتباط با اتهام میانجی‌گری معاملات تسلیحاتی خبر داد. در کیفرخواست، قراردادی بیش از ۷۰ میلیون دلار برای تأمین پهپادهای مهاجر-۶ از ایران برای یک نهاد نظامی سودان مطرح شده است؛ اتهاماتی که هنوز به حکم نهایی منجر نشده‌اند.
بخشی از این همکاری به روابط تاریخی ایران با جریان‌های اسلام‌گرای سودان بازمی‌گردد. پس از سقوط عمر البشیر، برخی از این شبکه‌ها باقی ماندند و با آغاز جنگ دوباره فعال شدند. گردان «البراء بن مالک» نیز از جمله گروه‌های اسلام‌گرای مسلح همسو با ارتش است که آمریکا آن را به دریافت آموزش و حمایت از سپاه پاسداران مرتبط دانسته است.

در کنار همکاری نظامی، موقعیت سودان در ساحل دریای سرخ برای تهران اهمیت راهبردی دارد؛ زیرا این کشور در نزدیکی باب‌المندب و مسیرهای منتهی به کانال سوئز قرار گرفته است. در سال ۲۰۲۴ گزارش‌هایی درباره تلاش ایران برای ایجاد پایگاه دریایی در سودان منتشر شد، اما تهران و خارطوم این گزارش‌ها را تکذیب کردند و تاکنون سند رسمی درباره ایجاد چنین پایگاهی منتشر نشده است.

با وجود گسترش روابط با ایران، ارتش سودان همچنان با کشورهایی مانند مصر، عربستان، قطر و ترکیه نیز همکاری دارد و از تجهیزات چندمنبعی استفاده می‌کند. بنابراین، رابطه تهران و خارطوم در شرایط فعلی بیشتر به «شراکت مبتنی بر ضرورت جنگ» شباهت دارد تا یک محور دائمی. در این میان، پیامدهای انسانی این همکاری نیز قابل توجه است. سازمان ملل اعلام کرده که بین ژانویه و آوریل ۲۰۲۶، بیش از ۸۸۰ غیرنظامی در حملات پهپادی در سودان کشته شده‌اند و پهپادهای مسلح به مهم‌ترین عامل کشتار غیرنظامیان در این دوره تبدیل شده‌اند.

در مجموع، ایران از جنگ سودان برای بازسازی نفوذ سیاسی و نظامی خود بهره برده است، اما هنوز شواهد کافی برای اثبات تبدیل سودان به پایگاه ایران یا قرار گرفتن ارتش این کشور تحت کنترل تهران وجود ندارد. آینده این رابطه به شرایط جنگ و میزان نیاز خارطوم به حمایت ایران و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای بستگی خواهد داشت.