رَسانک نیوز/ پنچشمبے 19 شهریور ماہ 1405 ءَ، چهبار ءُ پهرہ ئے راہ ءَ بمپور ئے نزّیک ءَ ٹیلکشّیں پژو گاڑی ئے گوں باری گاڑی ءَ چه دیم په دیما ٹوکر ورگ ءَ دو بلوچیں ٹیلکشّ ءَ ساہ داتگ.

اے دویں بلوچیں ٹیلکشّانی پجّار «روہ‌الله ھارکوھی»، 32 سالگ، مجید ئے چُک، آروس کرتگ ءُ دو ھُردیں چُکئے پت ءُ «اِمران ھارکوھی»، 15 سالگ، ھنیپ ئے چُک، ھر دو دزاپ ءِ نندوک زانگ بوتگ اَنت.

اے ھالئے رِد ءَ، سباھئے ساھت 5 ئے وھدا پد چه اشیا که ٹیلکشّانی گاڑی ءَ بمپور رَد کرتگ ماں چهبار ءُ پهرہ ئے راه ءَ گوں باری گاڑی ءَ دپ په دپ کپتگ ءُ ٹیلکشّانی گاڑی باری گاڑی ئے چیرا شُتگ. ٹیلکشّیں گاڑی ءَ نندوکیں دویں ٹیلکشّان ءَ چه بازیں ٹپّان ءَ ساہ داتگ.

به گزارش رسانک، روز پنجشنبه ۱۹ شهریورماه ۱۴۰۵، در پی برخورد شاخ‌به‌شاخ یک دستگاه خودروی پژو سوختبر با یک دستگاه کامیون در محور چابهار به ایرانشهر، در نزدیکی شهر بمپور، دو سوختبر بلوچ جان خود را از دست دادند.

هویت این دو سوختبر بلوچ جانباخته، «روح‌الله خارکوهی»، ۳۲ ساله، فرزند مجید، متأهل و دارای دو فرزند خردسال و «عمران خارکوهی»، ۱۵ ساله، فرزند حنیف، هر دو اهل شهرستان زاهدان عنوان شده است.

بر اساس  این گزارس، حوالی ساعت پنج صبح، خودروی پژو این سوختبران پس از عبور از شهر بمپور در محور چابهار به ایرانشهر با یک دستگاه کامیون به‌صورت شاخ‌به‌شاخ برخورد کرده و در پی شدت این برخورد، خودرو به زیر کامیون رفته است. هر دو سرنشین خودرو بر اثر شدت جراحات وارده جان خود را از دست داده‌اند.

گفته می‌شود که پدر عمران، سوختبر نوجوان جانباخته، در زندان به سر می‌برد و عمران تنها نان‌آور خانواده بوده است؛ موضوعی که پس از جانباختن او، خانواده‌اش را با شرایط دشوارتری مواجه کرده است.

لازم به ذکر است که در طول سال ۲۰۲۵ در مجموع دستکم ۱۷۳ سوختبر کشته و ۱۳۲ نفر مجروح شده‌اند. در نتیجه حوادث جاده‌ای، ۱۳۱ نفر جان باخته و ۸۰ نفر مجروح شده‌اند. در اقدامات نظامیان از جمله تیراندازی، انفجار مین، تعقیب‌وگریز و ضرب‌وجرح توسط آنها ۳۷ نفر کشته و ۴۴ نفر مجروح شده‌اند. دو نفر در پی فعالیت سوختبری دچار غرق‌شدگی شده‌اند. افزون بر این، آتش‌سوزی به کشته‌شدن ۱ نفر و مجروح‌شدن ۷ نفر انجامیده و در تیراندازی افراد مسلح ناشناس ۲ نفر کشته و ۱ نفر مجروح شده‌اند. همچنین، در این سال دستکم ۲۱۱ سوختبر بازداشت شده‌اند.

به گزارش رسانک، شامگاه روز چهارشنبه ۱۸ شهریورماه ۱۴۰۵، یک شهروند سوختبر در نزدیکی ایست‌وبازرسی محور قائن در استان خراسان جنوبی هدف تیراندازی نیروهای نظامی قرار گرفت و بر اثر شدت جراحات وارده جان خود را از دست داد.

هویت این شهروند، «مهدی سنچولی»، ۵۰ ساله، فرزند محمدرضا (صالح)، متأهل و دارای پنج فرزند، اهل زابل و ساکن مشهد عنوان شده است.

به گفته منابع، نیروهای نظامی با استفاده از خودروهای شخصی و در محدوده نزدیک به ایست‌وبازرسی محور قائن، بدون ایست و هشدار قبلی به سمت خودروی این سوختبر تیراندازی کرده‌اند که در پی اصابت گلوله، وی به‌شدت مجروح شده است.

منابع افزوده‌اند که به دلیل تأخیر در حضور به‌موقع نیروهای اورژانس و کادر درمان، این شهروند بر اثر شدت جراحات جان خود را از دست داده است.

لازم به ذکر است که در طول سال ۲۰۲۵ در مجموع دستکم ۱۷۳ سوختبر کشته و ۱۳۲ نفر مجروح شده‌اند. در نتیجه حوادث جاده‌ای، ۱۳۱ نفر جان باخته و ۸۰ نفر مجروح شده‌اند. در اقدامات نظامیان از جمله تیراندازی، انفجار مین، تعقیب‌وگریز و ضرب‌وجرح توسط آنها ۳۷ نفر کشته و ۴۴ نفر مجروح شده‌اند. دو نفر در پی فعالیت سوختبری دچار غرق‌شدگی شده‌اند. افزون بر این، آتش‌سوزی به کشته‌شدن ۱ نفر و مجروح‌شدن ۷ نفر انجامیده و در تیراندازی افراد مسلح ناشناس ۲ نفر کشته و ۱ نفر مجروح شده‌اند. همچنین، در این سال دستکم ۲۱۱ سوختبر بازداشت شده‌اند.

به گزارش رسانک، شامگاه گذشته ۱۹ شهریورماه ۱۴۰۵، برخورد دو خودروی سوختبر در محور مواصلاتی سرزه به سیرکان در منطقه بم‌پشت شهرستان سراوان، منجر به آتش‌سوزی خودروها و جان باختن دست‌کم دو سوختبر بلوچ شد.

از هویت این دو شهروند بلوچ تا لحظه تنظیم خبر اطلاعی در دست نیست.

به گفته منابع رسانک، این حادثه در محور مواصلاتی سیرکان رخ داده و شدت برخورد موجب گرفتار شدن سرنشینان در خودروها شده است. در پی این حادثه، به دلیل نبود امکانات اطفای حریق، شهروندان حاضر در محل با استفاده از خاک اقدام به خاموش کردن آتش کردند، اما دو سرنشین خودروها که بر اثر شدت جراحات جان خود را از دست دادند.

منابع افزوده‌اند: این محور مواصلاتی از زیرساخت‌های نامناسبی برخوردار است و بخش‌هایی از آن بسیار باریک بوده و در محل وقوع این حادثه نیز دید کافی وجود نداشته است؛ شرایطی که خطر وقوع حوادث رانندگی، به‌ویژه برای سوختبران و دیگر شهروندان استفاده‌کننده از این مسیر را افزایش می‌دهد.

لازم به ذکر است که در طول سال ۲۰۲۵ در مجموع دستکم ۱۷۳ سوختبر کشته و ۱۳۲ نفر مجروح شده‌اند. در نتیجه حوادث جاده‌ای، ۱۳۱ نفر جان باخته و ۸۰ نفر مجروح شده‌اند. در اقدامات نظامیان از جمله تیراندازی، انفجار مین، تعقیب‌وگریز و ضرب‌وجرح توسط آنها ۳۷ نفر کشته و ۴۴ نفر مجروح شده‌اند. دو نفر در پی فعالیت سوختبری دچار غرق‌شدگی شده‌اند. افزون بر این، آتش‌سوزی به کشته‌شدن ۱ نفر و مجروح‌شدن ۷ نفر انجامیده و در تیراندازی افراد مسلح ناشناس ۲ نفر کشته و ۱ نفر مجروح شده‌اند. همچنین، در این سال دستکم ۲۱۱ سوختبر بازداشت شده‌اند.

به گزارش رسانک، روز گذشته ۱۸ شهریورماه ۱۴۰۵، یک سوختبر بلوچ دیگر که شامگاه ۷ شهریورماه در پی وقوع یک تصادف زنجیره‌ای در محور سیرکان ـ سراوان به همراه یک سوختبر دیگر مجروح شده بود، پس از ۱۱ روز بستری در بیمارستان و به‌دلیل شدت جراحات وارده جان خود را از دست داد. سوختبر دیگر این حادثه نیز روز ۹ شهریورماه بر اثر شدت جراحات جان باخته بود. این تصادف زنجیره‌ای در مجموع منجر به مجروح شدن دست‌کم هفت شهروند، از جمله این دو سوختبر، شده بود.

هویت این سوختبر بلوچ، «اکبر بهرام‌زهی»، حدوداً ۱۹ ساله، فرزند محمدعلی، اهل روستای میرآباد-دریدر از توابع شهرستان سراوان توسط رسانک احراز شده و پیشتر در ۹ شهریورماه «برکت بلوچزهی»، ۲۲ ساله، فرزند خدابخش بر اثر شدت جراحات وارده جان خود را از دست داده بود.

به گفته منابع رسانک، در روز حادثه و پس از دچار حریق شدن خودروی اکبر، سه بار خودش را بطور کامل با آب خیس کرده و تلاش داشته تا برکت را از داخل آتش بیرون بیاورد ولی شدت حرارت آتش این اجازه را به وی نداده و خود او نیز به شدت دچار سوختگی شده است.

پیشتر منابع رسانک گفته بودند: شامگاه ۷ شهریورماه، در پی برخورد زنجیره‌ای دستکم چهار دستگاه خودرو در محور سیرکان، دست‌کم هفت شهروند، از جمله دو سوختبر بلوچ، مجروح شده بودند. دو دستگاه از خودروهای درگیر متعلق به سوختبران و دو دستگاه دیگر متعلق به شهروندان عادی بوده‌اند. این دو سوختبر مجروح پس از انتقال به مرکز درمانی و به دلیل شدت جراحات وارده، جان خود را از دست دادند.

در جریان این حادثه، به دلیل تعداد مصدومان و محدودیت امکانات امدادی، تنها یک دستگاه آمبولانس در سیرکان برای انتقال مجروحان در محل حضور داشته و شماری از مصدومان نیز با خودروهای شخصی و کمک شهروندان به مراکز درمانی منتقل شده‌اند. محور سیرکان به دلیل عرض کم جاده، حجم بالای تردد و وضعیت نامناسب آن، از مسیرهای پرخطر منطقه محسوب می‌شود و منابع پیشتر از وقوع مکرر حوادث رانندگی در این محور و نبود امکانات کافی امدادی در این منطقه ابراز نگرانی کرده‌اند.

به گزارش رسانک، روز دوشنبه ۹ شهریورماه ۱۴۰۵، یک سوختبر بلوچ که در پی تصادف زنجیره‌ای شامگاه شنبه ۷ شهریورماه در محور سیرکان شهرستان سراوان مجروح شده بود، بر اثر شدت جراحات وارده در بیمارستان جان خود را از دست داد. این حادثه پیشتر منجر به مجروح شدن دست‌کم هفت شهروند از جمله دو سوختبر شده بود.

هویت دو سوختبر بلوچ، «برکت بلوچزهی»، ۲۲ ساله، فرزند خدابخش و «اکبر بهرام‌زهی»، حدوداً ۱۹ ساله، فرزند محمدعلی، اهل روستای میرآباد در اطراف اسفنک شهرستان سراوان عنوان شده است.

بر اساس این گزارش، شامگاه ۷ شهریورماه، در پی برخورد زنجیره‌ای دستکم چهار دستگاه خودرو در محور سیرکان، دست‌کم هفت شهروند، از جمله دو سوختبر بلوچ، مجروح شدند. دو دستگاه از خودروهای درگیر متعلق به سوختبران و دو دستگاه دیگر متعلق به شهروندان عادی بوده‌اند. حمزه جاهان پس از انتقال به مرکز درمانی و به دلیل شدت جراحات وارده، جان خود را از دست داد.

در جریان این حادثه، به دلیل تعداد مصدومان و محدودیت امکانات امدادی، تنها یک دستگاه آمبولانس در سیرکان برای انتقال مجروحان در محل حضور داشته و شماری از مصدومان نیز با خودروهای شخصی و کمک شهروندان به مراکز درمانی منتقل شده‌اند. محور سیرکان به دلیل عرض کم جاده، حجم بالای تردد و وضعیت نامناسب آن، از مسیرهای پرخطر منطقه محسوب می‌شود و منابع پیشتر از وقوع مکرر حوادث رانندگی در این محور و نبود امکانات کافی امدادی در این منطقه ابراز نگرانی کرده‌اند.

به گزارش رسانک، روز گذشته ۶ شهریورماه ۱۴۰۵، امام جمعه ریگ‌ملک شهرستان میرجاوه در مسجد جامع این منطقه در خطبه‌های نماز جمعه، با اشاره به دریافت مبالغ سنگین از سوختبران، خواستار پاسخگویی مسئولان درباره مبلغ ۱۵ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان و همچنین ۶ میلیون تومان دریافتی از هر سوختبر شد و پرسید این مبالغ توسط چه کسانی دریافت می‌شوند و در کجا هزینه می‌شوند.

وی تأکید کرده است که با توجه به اینکه روزانه دستکم پانصد خودرو و در سه روزی که گذر مرزی اجازه تردد می‌دهد حدود چهل میلیارد تومان توسط این افراد وابسته به دولت با کارت‌خوان های شخصی اخذ می‌شود. اگر این مبالغ توسط مسئولان و در چارچوبی رسمی از سوختبران دریافت می‌شوند، باید مشخص شود این وجوه کجا هزینه می‌شوند و چه نهاد یا افرادی مسئول دریافت و مدیریت آنها هستند.

پیشتر رسانک در گزارشی که ۳۰ مردادماه منتشر کرده بود، از اعتراض و اعتصاب ده‌ها سوختبر در مرز روتک شهرستان میرجاوه در پی دریافت این مبالغ خبر داده بود. بر اساس آن گزارش، از هر خودرو و راننده سوختبر مبلغ ۱۵ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان تحت عنوان «همیاری» و ۶ میلیون تومان نیز بابت «هماهنگی با سوختبران در آن سوی مرز» دریافت می‌شود؛ مبالغی که سوختبران نسبت به دریافت آنها اعتراض کرده و خواستار توضیح درباره علت دریافت، دریافت‌کنندگان و محل هزینه‌کرد آن شده بودند.

شماری از سوختبران به رسانک گفته‌اند: این مبالغ از طریق دستگاه‌های کارتخوان شخصی دریافت می‌شود و خواستار مشخص شدن هویت دریافت‌کنندگان، حساب مقصد، مجوز قانونی دریافت وجوه و ارائه رسید رسمی شده بودند. این موضوع، در کنار نبود شفافیت درباره نحوه گردش و هزینه‌کرد این مبالغ، پرسش‌های جدی درباره سازوکار مالی حاکم بر مرزهای سوختبری ایجاد کرده است.

بر اساس اظهارات سوختبران، این مبالغ در شرایطی از آنان دریافت می‌شود که فعالیت آنان در چارچوب طرح موسوم به «رزاق» انجام می‌شود؛ طرحی که با هدف ساماندهی سوختبری و ایجاد مسیر قانونی برای تأمین معیشت مرزنشینان اجرا شده است. با این حال، سوختبران معترض می‌گویند در کنار محدودیت‌ها و مشکلات موجود، مبالغ سنگینی نیز تحت عناوین مختلف از آنان دریافت می‌شود و درباره نحوه دریافت و هزینه‌کرد این وجوه شفافیت کافی وجود ندارد.

سازمان همیاری شهرداری‌ها نیز بنا بر گزارش‌های پیشین رسانک، با هماهنگی استانداری سیستان و بلوچستان و سپاه پاسداران در روند ساماندهی و انتقال سوخت در برخی مرزهای منطقه نقش دارد و طی ماه‌های اخیر حضور و نقش آن در مسیرهای مرزی میرجاوه و سراوان پررنگ‌تر شده است. با این حال، درباره مبالغی که از سوختبران دریافت می‌شود، تاکنون توضیح شفافی درباره حساب‌های دریافت‌کننده، مبنای قانونی دریافت این وجوه و محل هزینه‌کرد آنها ارائه نشده است.

به گزارش رسانک، امروز جمعه ۶ شهریورماه ۱۴۰۵، دو دستگاه خودروی سوختبر در محور چتکانی بم‌پشت به سمت مرز شمسر شهرستان سراوان واژگون شده‌اند که به کسی آسیب نرسیده ولی خسارات مالی برای سوختبران در پی داشته است. این خودروها متعلق به سوختبرانی هستند که فعالیت آنان به‌صورت رسمی و تحت نظارت طرح موسوم به «رزاق» انجام می‌شود؛ با این حال، آنان برای تردد به سمت مرز ناچار به استفاده از مسیرهای خاکی، کوهستانی، خطرناک و صعب‌العبور هستند.

سوختبران عنوان کرده‌اند که با وجود رسمی بودن فعالیت آنان در چارچوب طرح رزاق، مسئولان و نیروهای نظامی آنان را از تردد در مسیرهای آسفالته و مناسب منع کرده و مجبور به عبور از راه‌های غیررسمی و نامناسب می‌کنند؛ مسیرهایی که به دلیل وضعیت نامناسب، شیب‌های خطرناک و نبود زیرساخت، همواره خطر واژگونی و حوادث جاده‌ای را برای رانندگان به همراه دارد. آنان پیش‌تر نیز نسبت به این وضعیت اعتراض کرده و خواستار ایجاد مسیر مناسب برای تردد شده بودند، اما تاکنون اقدامی مؤثر برای رفع این مشکل صورت نگرفته است.

در شرایطی که از سوختبران طرح رزاق مبالغ هنگفتی تحت عناوینی از جمله «همیاری» و هزینه هماهنگی دریافت می‌شود، مسئولان حتی مسیر مناسبی برای تردد خودروهایی که فعالیتشان تحت نظارت همین طرح انجام می‌شود، فراهم نکرده‌اند. سوختبران می‌گویند بخش قابل توجهی از درآمد آنان پس از پرداخت این مبالغ و هزینه‌های تعمیر و استهلاک خودرو از بین می‌رود، در حالی که همچنان باید جان خود را در مسیرهایی به خطر بیندازند که برای عبور خودروهای سنگین مناسب نیستند.

پیش‌تر رسانک گزارش داده بود که سوختبران در مسیر منطقه چتکانی بم‌پشت تا مرز شمسر، به دلیل نبود راه مناسب، با استفاده از امکانات و توان خود و با دست خالی، اقدام به بازگشایی و هموار کردن بخش‌هایی از مسیر خاکی و کوهستانی کرده‌اند؛ اقدامی که نشان‌دهنده نبود زیرساخت مناسب حتی برای سوختبرانی است که فعالیت آنان در قالب یک طرح رسمی انجام می‌شود.

لازم به ذکر است که در طول سال ۲۰۲۵ در مجموع دستکم ۱۷۳ سوختبر کشته و ۱۳۲ نفر مجروح شده‌اند. در نتیجه حوادث جاده‌ای، ۱۳۱ نفر جان باخته و ۸۰ نفر مجروح شده‌اند. در اقدامات نظامیان از جمله تیراندازی، انفجار مین، تعقیب‌وگریز و ضرب‌وجرح توسط آنها ۳۷ نفر کشته و ۴۴ نفر مجروح شده‌اند. دو نفر در پی فعالیت سوختبری دچار غرق‌شدگی شده‌اند. افزون بر این، آتش‌سوزی به کشته‌شدن ۱ نفر و مجروح‌شدن ۷ نفر انجامیده و در تیراندازی افراد مسلح ناشناس ۲ نفر کشته و ۱ نفر مجروح شده‌اند. همچنین، در این سال دستکم ۲۱۱ سوختبر بازداشت شده‌اند.

به گزارش رسانک، امروز سه‌شنبه ۳ شهریورماه ۱۴۰۵، سوختبران در منطقه چتکانی بم‌پشت تا مرز شمسر واقع در شهرستان سراوان، برای تردد خودروهای خود ناچار به بازگشایی و هموار کردن مسیرهای خاکی، کوهستانی و صعب‌العبوری هستند که به گفته آنان روزانه محل وقوع حوادث جاده‌ای بوده و خطرات جدی برای جان سوختبران به همراه دارد. این در حالی است که فعالیت این سوختبران در چارچوب طرح موسوم به «رزاق» انجام می‌شود؛ طرحی که از سوی دولت برای ساماندهی سوختبری و تأمین معیشت مرزنشینان اجرا شده است.

سوختبران عنوان کرده‌اند که با وجود قرار داشتن فعالیت آنان تحت نظارت طرح رزاق، نیروهای نظامی اجازه تردد از جاده‌های آسفالته، مسیرهای هموار و راه‌های نزدیک‌تر به مرز را به آنان نمی‌دهند و آنان را مجبور می‌کنند برای دور ماندن از پاسگاه‌ها و ایست‌های نظامی، از مسیرهای کوهستانی و بسیار خطرناک عبور کنند. به گفته آنان، طی کردن این مسیرها گاه چندین ساعت زمان می‌برد و خرابی و صعب‌العبور بودن راه‌ها، هزینه‌های سنگینی را نیز به خودروهای سوختبران تحمیل می‌کند.

یکی از سوختبران در توضیح وضعیت موجود عنوان کرده است که علاوه بر هزینه‌های مربوط به بارگیری سوخت، مبالغی نیز تحت عنوان «همیاری» و هزینه هماهنگی از آنان دریافت می‌شود و بخشی از این مبالغ از طریق دستگاه‌های کارتخوان دریافت می‌شود. وی می‌گوید مبلغ ۱۵ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان تحت عنوان همیاری و حدود ۶ میلیون تومان نیز بابت هماهنگی با سوختبران در آن سوی مرز از هر خودرو دریافت می‌شود؛ مبالغی که با توجه به نوسان قیمت گازوئیل و هزینه‌های خودرو، بخش قابل توجهی از درآمد سوختبران را از بین می‌برد.

سوختبران می‌گویند با توجه به این هزینه‌ها، اگر کمتر از هفده بشکه سوخت بارگیری کنند، عملاً متضرر می‌شوند؛ چرا که پس از پرداخت مبالغ مربوط به همیاری و هماهنگی، هزینه‌های تعمیر و استهلاک خودرو و سایر مخارج، درآمد حاصل از انتقال مقدار کمتر سوخت برای آنان صرفه اقتصادی نخواهد داشت.

این سوختبران تأکید دارند که اگر طرح رزاق با هدف ساماندهی قانونی سوختبری و حمایت از معیشت مرزنشینان ایجاد شده است، چرا همچنان آنان باید برای انتقال سوخت از مسیرهای خطرناک و فاقد زیرساخت عبور کنند و در کنار آن مبالغ سنگینی نیز از آنان دریافت شود. آنان معتقدند ادامه این وضعیت، در عمل جان سوختبران را در معرض خطر قرار داده و فشار اقتصادی مضاعفی بر آنان وارد کرده است.

پیش‌تر نیز در ۳۰ مردادماه ۱۴۰۵، سوختبران طرح رزاق در مرز روتک شهرستان میرجاوه در اعتراض به دریافت مبالغ ۱۵ میلیون و ۴۰۰ هزار تومانی تحت عنوان «همیاری» و ۶ میلیون تومان بابت هماهنگی با سوختبران در آن سوی مرز، همچنین نبود مسیر مناسب برای تردد، دست به اعتراض و اعتصاب زده بودند. معترضان در آن اعتراض نیز خواستار شفاف‌سازی درباره مبالغ دریافتی، حساب‌های مقصد و نحوه هزینه‌کرد این وجوه شده بودند.

هدادات بلوچ

در بلوچستان، سوختبری برای هزاران شهروند نه یک انتخاب، بلکه حاصل سال‌ها بیکاری، فقر تحمیلی، محرومیت و نبود فرصت‌های شغلی پایدار است؛ کاری پرخطر که هر روز جان سوختبران را در معرض تیراندازی نیروهای نظامی، تصادف، واژگونی خودرو، آتش‌سوزی و سرقت قرار می‌دهد. با این حال، تناقض بزرگ آنجاست که همان ساختارهایی که برای جان سوختبران ارزشی قائل نیستند و آنان را با عنوان «قاچاقچی سوخت» هدف برخورد قرار می‌دهند، در مقاطع مختلف تلاش کرده‌اند همین فعالیت را تحت طرح‌ها و سازوکارهای گوناگون در اختیار خود قرار دهند و از آن درآمد کسب کنند.

سوختبر بلوچ در این ساختار، در موقعیتی متناقض و ناعادلانه قرار گرفته است؛ اگر در جاده‌های مرزی برای تأمین نان خانواده‌اش سوخت حمل کند، ممکن است هدف تیراندازی قرار گیرد و جان خود را از دست بدهد، اما اگر همان فعالیت در قالب طرح‌های مورد تأیید نهادهای حکومتی و با سازوکارهای رسمی انجام شود، ناگهان به یک «ظرفیت اقتصادی» و منبع درآمد تبدیل می‌شود. پرسش اساسی این است که چرا وقتی قرار است از سوختبری درآمد حاصل شود، سوختبر به رسمیت شناخته می‌شود، اما وقتی پای امنیت و حقوق او در میان است، همان انسان به «قاچاقچی» تقلیل پیدا می‌کند؟

با روی کار آمدن منصور بیجار، استاندار سیستان و بلوچستان و در شرایطی که دولت پزشکیان بر افزایش اختیارات استانداران تأکید دارد، انتظار می‌رفت این اختیارات در مسیر شکستن چرخه فقر، تبعیض و محرومیت در بلوچستان به کار گرفته شود؛ نه اینکه فشار اقتصادی بیشتری بر محروم‌ترین اقشار استان وارد شود. بلوچستان سال‌هاست با کمبود بودجه‌های عمرانی، ضعف زیرساخت‌ها، بیکاری و عقب‌ماندگی اقتصادی دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ اما پرسش مهم‌تر این است که چرا هزینه این محرومیت باید دوباره از جیب همان مردمی پرداخت شود که قربانی این وضعیت هستند؟

بلوچستان استانی برخوردار از معادن، مرزهای تجاری زمینی و دریایی، سواحل، بنادر و ظرفیت‌های گسترده اقتصادی است. از معادن طلا و منابع طبیعی گرفته تا موقعیت راهبردی مرزها و بنادر، ظرفیت‌هایی که می‌توانند پایه توسعه پایدار استان باشند. با این حال، بخش قابل توجهی از مردم همچنان برای تأمین ابتدایی‌ترین نیازهای زندگی با مشکل مواجه‌اند و جوانان، در نبود شغل و درآمد پایدار، به مشاغل پرخطری مانند سوختبری روی می‌آورند.

در چنین شرایطی، به جای آنکه دولت زمینه اشتغال، سرمایه‌گذاری و بهره‌مندی مردم بومی از ثروت‌های منطقه را فراهم کند، طرح‌هایی مانند «رزاق» و سایر سازوکارهای ساماندهی مرزنشینان مطرح می‌شوند؛ طرح‌هایی که اگر واقعاً با هدف تأمین معیشت مرزنشینان طراحی شده‌اند، باید نخست امنیت، کرامت و درآمد عادلانه آنان را تضمین کنند، نه اینکه فعالیتی را که مردم از سر ناچاری به آن روی آورده‌اند، به سازوکاری برای کنترل و دریافت وجه از آنان تبدیل کنند.

امروز جوان بلوچ که در بسیاری موارد نان‌آور یک یا چند خانواده است، میان بیکاری و سوختبری یکی را انتخاب می‌کند؛ شغلی که پایان آن می‌تواند گلوله، تصادف، سرقت یا سوختن در میان شعله‌های همان سوخت باشد. با این وجود، همین جوان محروم از یک سو با برخوردهای نظامی و امنیتی مواجه است و از سوی دیگر، در برخی مناطق با مطالبه مبالغی تحت عناوینی مانند «همیاری» و «هماهنگی» روبه‌رو می‌شود.

اعتراض اخیر سوختبران روتک میرجاوه به دریافت ۱۵ میلیون و ۴۰۰ هزار تومان تحت عنوان «همیاری» و ۶ میلیون تومان هزینه «هماهنگی» نمونه‌ای قابل تأمل از همین وضعیت است. برای سوختبری که سرمایه، درآمد و امنیت شغلی مشخصی ندارد، پرداخت چنین مبالغی مسئله‌ای جزئی نیست؛ بلکه می‌تواند بخش بزرگی از درآمد او و هزینه زندگی خانواده‌اش را تحت تأثیر قرار دهد.

از سوی دیگر، اگر طرح «رزاق» و دیگر طرح‌های ساماندهی مرزنشینان برای تأمین معیشت مردم ایجاد شده‌اند، باید پرسید چگونه ممکن است سوختبر هم هزینه سنگین بپردازد، هم امنیت جانی نداشته باشد و هم در نهایت با عنوان قاچاقچی تحت تعقیب قرار گیرد؟ آیا هدف ساماندهی، حمایت از مرزنشین است یا انتقال کنترل و درآمد حاصل از فعالیت مرزی از دست مردم به نهادها و مجموعه‌های دیگر؟

تناقض موجود بیش از هر چیز نشان می‌دهد که مسئله فقط سوختبری نیست؛ مسئله، نوع نگاه حاکمیت به فقیرترین شهروندان بلوچستان است. سوختبر زمانی که باید برای جانش هزینه شود، شهروندی بی‌پناه است؛ اما زمانی که قرار است از فعالیتش درآمدی حاصل شود، به بخشی از یک بازار و منبع اقتصادی تبدیل می‌شود. این تناقض را نمی‌توان با عنوان‌هایی مانند «ساماندهی» پنهان کرد.

اگر قرار است سوختبری ساماندهی شود، نخست باید جان سوختبر حفظ شود؛ اگر قرار است فعالیت مرزی رسمی شود، باید سهم واقعی مرزنشین از آن تضمین شود و اگر قرار است از ظرفیت‌های مرزی درآمدی برای توسعه بلوچستان ایجاد شود، این درآمد نباید با فشار بر فقیرترین مردم استان تأمین شود.

بلوچستان برای توسعه به جیب سوختبر نیاز ندارد؛ به بازگشت ثروت بلوچستان به بلوچستان نیاز دارد. منابعی که از زمین، معدن، مرز، دریا و تجارت این سرزمین به دست می‌آید، باید صرف توسعه همان منطقه و بهبود زندگی مردم آن شود. تبدیل سوختبر به منبع درآمد، در حالی که همان سوختبر در جاده‌ها امنیت جانی ندارد، نه «ساماندهی معیشت»، بلکه بازتولید فقر و وابستگی است.