اعدام دستکم ۱۳۷ شهروند بلوچ در زندان‌های جمهوری اسلامی ایران در سال ۲۰۲۵

بر اساس داده‌های گردآوری‌شده و احراز‌شده، در طول سال ۲۰۲۵ دستکم ۱۳۷ مورد اجرای حکم اعدام علیه زندانیان بلوچ در ۲۷ زندان مختلف در ایران ثبت شده است. از نظر محل اجرای حکم، زندان زاهدان با ثبت ۳۴ مورد اعدام، بیشترین تعداد اجرای احکام اعدام زندانیان بلوچ را به خود اختصاص داده است. پس از آن، زندان بیرجند با ۱۶ مورد و زندان مشهد با ۱۴ مورد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. از نظر نوع اتهامات، از میان ۱۳۷ اعدام ثبت‌شده، ۹۴ نفر (حدود ۶۸٫۶ درصد) با اتهامات مرتبط با جرائم مواد مخدر اعدام شده‌اند. همچنین ۳۶ نفر (حدود ۲۶٫۳ درصد) به اتهام قتل، ۴ نفر (حدود ۲٫۹ درصد) به اتهامات سیاسی و عقیدتی، ۲ نفر (حدود ۱٫۵ درصد) به اتهام تجاوز به عنف و ۱ نفر (حدود ۰٫۷ درصد) با اتهامی نامشخص اعدام شده‌اند.

ثبت دستکم ۱۷۳ کشته و مجروح از شهروندان بلوچ در پی اقدامات نیروهای نظامی در سال ۲۰۲۵

در سال ۲۰۲۵، تیراندازی مستقیم، یورش به منازل، انفجار مین و ضرب‌وجرح شهروندان توسط نیروهای نظامی و امنیتی دستکم ۱۷۳ نفر را در بلوچستان تحت تأثیر قرار داده است. از این تعداد، ۱۰۷ نفر جان خود را از دست داده و ۶۶ نفر مجروح شده‌اند. تفکیک جنسیتی و سنی نشان می‌دهد که از میان کشته‌شدگان، ۳ زن و ۱ کودک وجود دارند و در میان مجروحان نیز ۱۶ زن و ۴ کودک ثبت شده‌اند.

کشته و مجروح‌شدن ۴۰۷ شهروند بلوچ توسط افراد مسلح ناشناس در سال ۲۰۲۵

بر اساس گزارش‌های گردآوری‌شده در سال ۲۰۲۵، در پی تیراندازی و سایر اشکال حملات خشونت‌آمیز منتسب به افراد مسلح ناشناس، دستکم ۴۰۷ شهروند بلوچ کشته یا مجروح شده‌اند. از این تعداد، ۲۶۶ نفر جان خود را از دست داده و ۱۴۱ نفر نیز مجروح شده‌اند. در میان افراد کشته‌شده، دستکم ۸ زن و ۱۶ کودک شناسایی شده‌اند. همچنین در میان مجروحان، ۶ زن و ۱۵ کودک ثبت شده‌اند. افزون بر این، ۱۱ مورد از حملات ثبت‌شده در این بخش با استفاده از سلاح سرد، از جمله چاقو، انجام شده است که در پی آن ۹ نفر کشته و ۲ نفر مجروح شده‌اند. این موارد در مجموع آمار کلی کشته‌شدگان و مجروحان ذکرشده در این بخش لحاظ شده‌اند.

کشته و مجروح شدن دستکم ۳۰۵ سوختبر و ثبت ۲۱۱ مورد برخورد امنیتی و قضایی در سال ۲۰۲۵

بر اساس داده‌های مستند گردآوری‌شده در طول سال ۲۰۲۵ در مجموع دستکم ۱۷۳ سوختبر کشته و ۱۳۲ نفر مجروح شده‌اند. در نتیجه حوادث جاده‌ای، ۱۳۱ نفر جان باخته و ۸۰ نفر مجروح شده‌اند. در اقدامات نظامیان از جمله تیراندازی، انفجار مین، تعقیب‌وگریز و ضرب‌وجرح توسط آنها ۳۷ نفر کشته و ۴۴ نفر مجروح شده‌اند. دو نفر در پی فعالیت سوختبری دچار غرق‌شدگی شده‌اند. افزون بر این، آتش‌سوزی به کشته‌شدن ۱ نفر و مجروح‌شدن ۷ نفر انجامیده و در تیراندازی افراد مسلح ناشناس ۲ نفر کشته و ۱ نفر مجروح شده‌اند. همچنین، در این سال دستکم ۲۱۱ سوختبر بازداشت شده‌اند.

ثبت ۹۷۸ مورد بازداشت شهروندان بلوچ در سال ۲۰۲۵

بر اساس داده‌های گردآوری‌شده در مجموع دستکم ۹۷۸ نفر در طول سال ۲۰۲۵ در بلوچستان بازداشت شده‌اند. از میان این افراد، ۳۹۴ نفر فاقد مدارک هویتی یا شناسنامه بوده‌اند. در این میان، ۱۹ مورد بازداشت گروهی ثبت شده که در آن‌ها بیش از یک نفر به‌طور هم‌زمان بازداشت شده‌ و در ۱۲ مورد شمار بازداشت‌شدگان در یک اقدام واحد بیش از پنج نفر بوده است.

مرگ و جراحت دستکم ۱۰ زندانی بلوچ در زندان‌های جمهوری اسلامی ایران در سال2025

در سال ۲۰۲۵، دستکم ۹ زندانی بلوچ جان خود را از دست داده‌اند که ۸ نفر از آنان در داخل زندان و یک نفر در دوران مرخصی و در بیمارستان فوت و یک نفر در نتیجه ضرب‌وجرح مجروح شده است. سه مورد مرگ در زندان ایرانشهر و دو مورد در داخل زندان زاهدان و یک مورد بیرون آن و همچنین در زندان‌های شیراز، چابهار و یزد نیز هر کدام یک مورد مرگ گزارش شده که ۶ نفر به‌دلیل عدم رسیدگی پزشکی و در سه مورد دیگر، علت مرگ نامشخص باقی مانده است.

احضار شهروندان بلوچ در سال ۲۰۲۵؛ ثبت دستکم ۶ مورد و نشانه‌های کنترل امنیتی غیررسمی

بر اساس اطلاعات و گزارش‌های مستندشده، در سال ۲۰۲۵ دستکم ۶ مورد احضار شهروندان از جمله روحانیون، فعالان مدنی، روزنامه‌نگاران، بلاگرهای فعال در شبکه‌های اجتماعی، افراد معتمد بومی به‌صورت مستند ثبت شده است. از میان این موارد، سه مورد در شهر زاهدان و سه مورد دیگر هرکدام یک مورد در شهرهای راسک، زابل و چابهار گزارش شده‌اند. اگرچه این آمار، تنها موارد ثبت‌شده و قابل مستندسازی را دربر می‌گیرد، اما به‌دلیل ماهیت غیرشفاف و غیررسمی بسیاری از احضارها، احتمال می‌رود شمار واقعی این موارد بیش از ارقام موجود باشد.

نقض گسترده حقوق کودک در بلوچستان؛ ۴۵ کودک کشته و مجروح در سال ۲۰۲۵

طبق اطلاعات گردآوری‌شده در سال ۲۰۲۵، در مجموع ۴۵ کودک در سال ۲۰۲۵ کشته یا مجروح شده‌اند که از این تعداد، ۱۸ کودک جان خود را از دست داده‌ و ۲۷ کودک دیگر دچار جراحات جسمی شده‌اند. از جمله عوامل این آسیب‌ها می‌توان از قصور پزشکی، نبود امکانات درمانی، خشونت فیزیکی و تجاوز جنسی، تیراندازی افراد ناشناس، تصادفات، برق‌گرفتگی و حمله سگ‌های خیابانی نام برد. علاوه بر این، یک گزارش از مسمومیت ۲۰ دانش‌آموز نیز مستند شده است.

نقض حقوق زنان بلوچ در بلوچستان؛ ۲۳ زن کشته و مجروح در سال ۲۰۲۵

در سال ۲۰۲۵، در مجموع ۲۳ مورد مرگ یا جراحت زنان مستندسازی شده که از این میان، ۲۱ نفر جان باخته‌اند و ۲ نفر مجروح شده‌اند. از میان زنان جان‌باخته، ۱۰ نفر توسط نزدیکان خود، از جمله همسر یا اعضای خانواده، کشته شده‌اند. افزون بر این، یک زن نیز در نتیجه تیراندازی توسط یکی از نزدیکانش مجروح شده است. در این دوره، ۸ مورد مرگ ناشی از قصور پزشکی ثبت شده و یک زن بر اثر فشار کاری جان خود را از دست داده است. همچنین یک مورد مرگ در اثر گزیدگی مار و یک مورد تیراندازی ناخواسته نیز گزارش شده است که در جریان آن یک زن کشته و یک زن دیگر مجروح شده است.

کشته و مجروح‌شدن ۴۹ کارگر بلوچ و ثبت اخراج دستکم ۱۱۵ نفر از کار در سال ۲۰۲۵

بر اساس اطلاعات ثبت‌شده، در سال ۲۰۲۵ دستکم ۴۹ کارگر بلوچ در حوادث و شرایط مرتبط با کار، از جمله، فقدان ایمنی، خفگی، حوادث جاده‌ای، بیماری، انفجار مهیب در بندرعباس و تیراندازی افراد ناشناس کشته یا مجروح شده‌اند؛ از این میان ۳۲ نفر جان خود را از دست داده و ۱۷ نفر مجروح شده‌اند.

خودکشی و نقض سلامت روان؛ ثبت ۱۱ مورد در سال ۲۰۲۵

در سال ۲۰۲۵، دستکم ۱۱ مورد اقدام به خودکشی در میان شهروندان بلوچ ثبت شده است که از این تعداد، ۱۰ مورد به مرگ انجامیده و یک مورد با مداخله افراد حاضر، به نجات فرد منجر شده است. از میان این افراد، ۳ نفر زن و ۸ نفر مرد بوده‌اند و روش‌های مورد استفاده در این موارد شامل حلق‌آویز کردن (۵ مورد)، تیراندازی (۳ مورد)، خودسوزی (۲ مورد) و یک مورد با روش نامعلوم بوده است.

ثبت ۳۷ مورد تخریب منازل شهروندان بلوچ توسط نهادهای حکومتی و نظامی در سال ۲۰۲۵ در بلوچستان

در سال ۲۰۲۵، در مجموع ۳۷ مورد تخریب منازل و اموال شهروندان بلوچ در مناطق مختلف بلوچستان ثبت شده که بیشترین موارد مربوط به چابهار با ۱۷ مورد و زاهدان با ۱۵ مورد بوده است. در ایرانشهر دو مورد، دلگان، منوجان و زهک هر کدام با یک مورد تخریب اموال و منزل مسکونی ثبت شده‌ است.

اعتصاب به مثابه مطالبه؛ ثبت دستکم ۲۵ اعتراض صنفی در بلوچستان در سال ۲۰۲۵

بر اساس داده‌های مستندشده، دستکم ۲۵ مورد اعتصاب صنفی در بلوچستان طی سال ۲۰۲۵ ثبت شده است. بیشترین تعداد اعتصابات مربوط به کارگران با ۱۴ مورد بوده است. پس از آن، رانندگان کامیون با ۴ مورد، پزشکان با ۳ مورد، معلمان با ۲ مورد و دانشجویان و رانندگان تاکسی هر کدام با یک مورد اعتصاب در رتبه‌های بعدی قرار دارند.

نقض حق حیات در سایه ناایمنی؛ مرگ ۳۱ شهروند در اثر غرق‌شدگی در سال ۲۰۲۵

بر اساس داده‌های مستندشده، در سال ۲۰۲۵ در مجموع ۳۱ نفر بر اثر غرق‌شدگی جان خود را از دست داده‌اند که از میان آنان ۱۸ نفر کودک بوده‌اند. همچنین دو نفر از قربانیان تبعه افغانستان بوده‌اند. محل وقوع این موارد شامل دریا (۱۱ مورد)، رودخانه (۷ مورد)، استخر (۴ مورد)، کانال آب (۳ مورد)، سد (۲ مورد)، چاه نیمه (۲ مورد)، گودال (۱ مورد) و سیلاب (۱ مورد) گزارش شده است.

رسانک/ هشتم مارس که به عنوان روز جهانی زن شناخته می‌شود، یادآور تاریخ طولانی مبارزات سیاسی و اجتماعی زنان در برابر تبعیض و نابرابری است. این روز نمادی از همبستگی جهانی برای دستیابی به برابری حقوق، شرایط کاری عادلانه و زندگی سالم و شرافتمندانه برای زنان به شمار می‌آید و هر ساله میلیون‌ها زن و مرد در کشورهای مختلف جهان آن را گرامی می‌دارند.

در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از خیزش انقلابی مردم در میانه سال ۱۴۰۱، زنان بلوچستان نیز نشان داده‌اند که از وضعیت تحمیل‌شده توسط جمهوری اسلامی ایران به ستوه آمده‌اند و برای دستیابی به حقوق برابر خود ناگزیر از حضور در خیابان‌ها و بیان اعتراضاتشان هستند.

شناخت ضرورت مبارزه برای دستیابی به حقوق و تلاش عملی برای به دست آوردن آن از سوی زنان بلوچستان نشان می‌دهد که امروز بیش از گذشته روشن شده است که سکوت در سایه حاکمیتی ایدئولوژیک نمی‌تواند راهی برای رسیدن به حقوق برابر باشد و چنین سکوتی در سال‌های گذشته موجب انزوای بیشتر آنان شده است.

بدون تردید زنان بلوچ با تکیه بر توانایی‌ها و ظرفیت‌های خود می‌توانند نقش مهمی در آگاهی‌بخشی و پیشرفت جامعه ایفا کنند و برای بازپس‌گیری حقوق از دست‌رفته خود تلاش نمایند. در این مسیر نیز مردانی که به اصل برابری باور دارند در کنار زنان بلوچ خواهند ایستاد و در برابر نقض حقوق آنان ایستادگی خواهند کرد تا بلوچستان بار دیگر به دورانی از شکوفایی بازگردد؛ دورانی که در آن زنان بلوچ در هدایت بسیاری از راهبردها و مسیرهای پیشرفت نقش تعیین‌کننده‌ای داشتند.

به گزارش رسانک، امروز شنبه ۲ اسفند ماه ۱۴۰۴ برابر با ۲۱ فوریه که از سوی یونسکو به عنوان «روز جهانی زبان مادری» نام‌گذاری شده، فرصتی برای بازخوانی وضعیت آموزش زبان‌های غیرفارسی در ایران است؛ زبان‌هایی که میلیون‌ها شهروند با آن‌ها سخن می‌گویند اما در نظام آموزشی رسمی کشور جایگاهی نظام‌مند و پایدار ندارند.

روز جهانی زبان مادری یادآور رویدادهای سال ۱۹۵۲ در داکا است؛ جایی که دانشجویان بنگالی در اعتراض به حذف زبان خود از رسمیت، هدف تیراندازی قرار گرفتند. این واقعه بعدها به نماد جهانی دفاع از تنوع زبانی و حق آموزش به زبان مادری تبدیل شد و در سال ۱۹۹۹ در تقویم بین‌المللی ثبت گردید.

در ایران، مطابق اصل ۱۵ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، زبان رسمی کشور فارسی اعلام شده، اما استفاده از زبان‌های ملی در مطبوعات و رسانه‌ها و «تدریس ادبیات آن‌ها در مدارس» آزاد است. این اصل در سال ۱۳۵۸ به تصویب رسید و در همه‌پرسی عمومی همان سال تأیید شد. با وجود این تصریح قانونی، طی بیش از چهار دهه گذشته آموزش رسمی و گسترده زبان‌هایی چون بلوچی، کردی، ترکی آذری، عربی و دیگر زبان‌های رایج کشور در مدارس دولتی اجرایی نشده و عمدتاً به طرح‌ها و وعده‌های مقطعی محدود مانده است.

در بلوچستان، زبان بلوچی زبان مادری بخش بزرگی از جمعیت است، اما دانش‌آموزان این منطقه از آموزش رسمی خواندن و نوشتن به زبان خود محروم‌اند. این وضعیت تنها محدود به بلوچی نیست و سایر زبان‌های غیرفارسی نیز با شرایط مشابهی روبه‌رو هستند. در حالی‌که پژوهش‌های آموزشی نشان می‌دهد آموزش پایه به زبان مادری می‌تواند به تقویت یادگیری زبان رسمی و کاهش ترک تحصیل کمک کند، سیاست آموزشی ایران همچنان بر الگوی تک‌زبانه استوار مانده است.

منتقدان این رویکرد معتقدند فاصله میان متن قانون و اجرای آن، به تضعیف حقوق فرهنگی و هویتی شهروندان انجامیده است. در مقابل، نگاه امنیتی به مطالبات زبانی و پیوند زدن آن با نگرانی‌های سیاسی، از جمله عواملی است که به تعویق اجرای کامل اصل ۱۵ انجامیده است.

روز جهانی زبان مادری در چنین شرایطی تنها یک مناسبت نمادین نیست، بلکه یادآور تعهدی قانونی و بین‌المللی برای پاسداشت تنوع زبانی است. زبانی که در مدرسه به رسمیت شناخته نشود، به تدریج از عرصه رسمی حذف می‌شود و این حذف، صرفاً یک تغییر آموزشی نیست، بلکه تأثیری عمیق بر حافظه فرهنگی و احساس تعلق نسل‌های آینده خواهد داشت.

عبدالعلیم عزیزی

در چهار دهه گذشته، جمهوری اسلامی ایران بارها نشان داده است که اعتراضات مردمی را نه به‌عنوان حق شهروندی، بلکه به‌عنوان تهدیدی علیه موجودیت خود تلقی می‌کند. نتیجه این نگاه، سرکوب گسترده، خشونت سازمان‌یافته و کشتار معترضان در نقاط مختلف کشور بدون تمایز میان مذهب یا منطقه جغرافیایی بوده است.

در موج اخیر اعتراضات، مردم از مناطق مختلف کشور با همبستگی و خواست مشترکِ حقوق اولیه، آزادی و کرامت انسانی به میدان آمدند. این اعتراضات که مسالمت‌آمیز آغاز شد، با برخورد خشونت‌بار نیروهای حکومتی مواجه شد. بر اساس گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌ها و منابع مستقل، شمار قربانیان این سرکوب‌ها به هزاران نفر رسیده است. جوانانی که خواستار آینده‌ای بهتر بودند، با گلوله پاسخ گرفتند. این سطح از خشونت، نه یک واکنش مقطعی، بلکه بخشی از سیاست ساختاری حکومت در مواجهه با جامعه است.

قربانیان این سرکوب، فرزندان همین سرزمین‌اند؛ مردمی که درد مشترک داشتند و در کنار یکدیگر ایستادند. آنچه در بلوچستان رخ داد، جدا از سایر نقاط کشور نیست، بلکه بخشی از الگوی سراسری سرکوب معترضان در ایران است. سکوت در برابر این خشونت، به معنای عادی‌سازی آن است. همبستگی مردمی، تنها راه مقابله با چرخه سرکوب و جلوگیری از تداوم خشونت است. مردم ایران، در داخل و خارج از کشور، می‌توانند صدای یکدیگر باشند و اجازه ندهند مطالبات مشروع جامعه نادیده گرفته شود.

حاکمیتی که بر زور و سرکوب تکیه دارد، از خواست مردم فاصله می‌گیرد و مشروعیت خود را فرسوده‌تر می‌کند. آینده ایران در گرو احترام به حقوق شهروندان، پایان دادن به خشونت دولتی و اتکا به اراده مردم است؛ آینده‌ای که تنها با همبستگی سراسری و پافشاری بر حق، قابل تحقق خواهد بود.

در پی تکرار مواردی از اظهارنظرها و رفتارهای توهین‌آمیز نسبت به شخصیت‌ها و مظاهر مذهبی مورد احترام اهل‌سنت و نیز گزارش‌های متعدد مبنی بر اجبار دانش‌آموزان سنی‌مذهب به شرکت در برنامه‌های مذهبی، نهادهای حقوق‌بشری بلوچستان نسبت به گسترش الگوهای تبعیض‌آمیز و نقض سازمان‌یافته حقوق مذهبی و آموزشی ابراز نگرانی جدی می‌کنند. در کنار این موارد، گزارش‌های قابل‌تأملی درباره انتقال دانش‌آموزان اهل‌سنت به اردوهای راهیان نور منتشر شده که با اصول حقوق کودک و موازین قانونی داخلی در تضاد است. این اقدام، برخلاف رضایت برخی خانواده‌ها و با وجود اعتراض فعالان مدنی در بلوچستان، همچنان بدون توجه و اصلاح ادامه یافته است.

استفاده از فضای آموزشی برای تحمیل باورهای مذهبی یا سیاسی، اجبار دانش‌آموزان به مشارکت در برنامه‌هایی که با اعتقادات آنان سازگار نیست، اختصاص بودجه و امکانات مدارس به برنامه‌هایی با اهداف ایدئولوژیک و دخالت افراد وابسته به حکومت در جهت‌دهی مذهبی یا فکری مدارس، مصادیق روشن نقض آزادی مذهبی، حق آموزش بی‌طرفانه و اصل برابری هستند. انتقال دانش‌آموزان به اردوهای اجباری راهیان نور نیز، به‌ویژه بدون رضایت آزادانه والدین، مستقیماً با اصول کنوانسیون حقوق کودک از جمله منع بهره‌کشی سیاسی از کودکان، حق مصونیت از فشار و حق تحصیل امن و بدون سلب اختیار، مغایرت دارد.

این روندها با اصول بنیادین قانون اساسی از جمله آزادی‌های مذهبی، ممنوعیت تبعیض، مصونیت از تحمیل عقیده و حق تحصیل برابر ناسازگار است. به علاوه، قوانین داخلی و تعهدات بین‌المللی ایران نسبت به حقوق کودک تصریح دارند که هیچ نهاد دولتی حق اجبار یا هدایت ایدئولوژیک کودکان را ندارد و مدارس باید محیطی امن، بی‌طرف و عاری از فشار مذهبی و سیاسی باشند.

رفتارهای گزارش‌شده با اصول متعدد قانون اساسی و قوانین جمهوری اسلامی ایران در تضاد است، از جمله:

اصل ۱۲: تضمین آزادی اهل‌سنت در انجام مراسم مذهبی و امور آموزشی خود.

اصل ۱۹: منع تبعیض میان شهروندان بر اساس مذهب و قومیت.

اصل ۲۰: برابری حقوقی شهروندان و حمایت یکسان قانون از همه.

اصل ۲۳: منع کامل تفتیش عقاید و هرگونه اجبار در مسائل اعتقادی.

اصل ۳۰: الزام دولت به تأمین آموزش رایگان و غیرتبعیض‌آمیز.

اصل ۳۶ و ۳۷: برائت و منع هرگونه برخورد یا تحمیل بدون حکم قانونی.

ماده ۲ و ۹ «قانون حمایت از کودکان و نوجوانان»: هرگونه اجبار، تحقیر، فشار روانی یا اقدام مغایر با مذهب و هویت کودک، مصداق کودک‌آزاری و جرم شناخته می‌شود.

قانون رسیدگی به تخلفات اداری: تحمیل عقیده، نقض حقوق شهروندان و رفتار مغایر شئون اداری تخلف محسوب می‌شود.

مطالبات سازمان‌های حقوق‌بشری بلوچستان:

۱- توقف فوری هرگونه بیان یا اقدام توهین‌آمیز نسبت به مقدسات اهل‌سنت و اتخاذ تدابیر مؤثر برای جلوگیری از تکرار چنین مواردی.

۲- پایان کامل اجبار دانش‌آموزان به شرکت در برنامه‌های مذهبی یا ایدئولوژیک، از جمله مراسم رسمی و فعالیت‌هایی که با باورهای خانواده‌ها سازگار نیست.

۳- توقف کامل اعزام دانش‌آموزان اهل‌سنت به اردوهای راهیان نور بدون رضایت آزادانه والدین و بازنگری فوری در دستورالعمل‌هایی که چنین اقداماتی را ممکن کرده است.

۴- تضمین حق آموزش برابر برای همه کودکان، از جمله کودکان فاقد شناسنامه و حذف موانع اداری و عملی که از ثبت‌نام آنان جلوگیری می‌کند.

۵- جلوگیری از استفاده از امکانات دولتی و آموزشی برای فعالیت‌های تبلیغی و ایدئولوژیک و الزام نهادهای آموزشی به رعایت بی‌طرفی مذهبی.

۶- بررسی نقش افراد وابسته به حکومت در ترویج اقدامات تبعیض‌آمیز و ارجاع موضوع به نهادهای رسیدگی‌کننده مستقل.

۷- ایجاد سازوکارهای شفاف برای گزارش، ثبت و پیگیری موارد نقض حقوق مذهبی و آموزشی در سطح استان و انتشار عمومی نتایج بررسی‌ها.

۸- حمایت از طرح‌های آموزشی و اجتماعی که احترام به تنوع مذهبی و همزیستی مسالمت‌آمیز را تقویت می‌کنند.

سازمان‌های امضاکننده تأکید می‌کنند که امنیت اجتماعی و عدالت آموزشی تنها در سایه احترام به کرامت مذهبی همه شهروندان ممکن است. بی‌توجهی به اعتراضات فعالان و خانواده‌ها و تداوم چنین رویه‌هایی نه‌تنها حقوق بنیادین را نقض می‌کند، بلکه آسیب‌های عمیق و ماندگاری بر ساختار اجتماعی بلوچستان برجای می‌گذارد.

کمپین فعالین بلوچ
حال وش
رسانک

عبدالستار دوشوکی (مرکز مطالعات بلوچستان ـ لندن) شنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۴

بخشای بر آن مرغ که خونش گه بسمل / بر خاک بریزند و تپیدن نگذارند
 
دل شد صدپاره و فریاد که این قوم / آه و ناله کردن و اشک ریختن نگذارند

سازمان ملل متحد حق تعیین سرنوشت را به عنوان یک اصل بنیادین در منشور خود و قوانین بین‌المللی پذیرفته است. این اصل شامل دو جنبه اصلی است: جنبه بیرونی (استقلال) و جنبه درونی (مشارکت در حکومت)

منشور ملل متحد: حق تعیین سرنوشت در بند ۲ ماده ۱ منشور ملل متحد ذکر شده است.
میثاق‌های بین‌المللی: این حق در میثاق‌های حقوق بشر سال ۱۹۶۶ سازمان ملل نیز گنجانده شده است.
قطعنامه‌های شورای امنیت: شورای امنیت در قطعنامه‌هایی مانند ۱۵۱۴ و ۱۸۰۳ به این حق اشاره کرده است.
قطعنامه‌های مجمع عمومی: این حق در بسیاری از قطعنامه‌های مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز مورد حمایت قرار گرفته است.

در سال ۱۹۴۵ که سازمان ملل تشکیل شد فقط ۵۱ کشور رسمیت داشتند. از آن زمان تا به امروز این رقم حدود چهار برابر شده است. اگر جدایی یا استقلال (بقول شما تجزیه طلبی) جرم و منفور بود, چرا سازمان ملل تجزیه (استقلال) قریب به ۱۵۰ کشور دیگر را به رسمیت شناخت؟ و این رقم علیرغم مخالفت استعمارگران رو به افزونی است. وانگهی بسیاری از این کشورهای مستعمره مثل سنگاپور و مالزی و استرالیا و نیوزیلند و تیمور شرقی و غیره توسط استعمارگران آباد شده بودند. برعکس، مثلا بلوچستان سهم آنها تنها سرکوب و اعدام و زندان و فقر و تبعیض و تحقیر بوده است. هفته پیش در زادگاه بنده (چابهار) مامورین گجر (غیربومی) منازل و کلبه های مردم بومی بلوچ را با بولدوزر تخریب کردند. همین امروز (شنبه) منازل مردم بلوچ در شهر و زادگاه خودشان یعنی زاهدان تخریب شدند. این ظلم و ستم و مصیبت برای دهها تکرار شده است و لذا برای بلوچ‌ها که عایدی جز اعدام و فقر و تحقیر و تبعیض و تصرف زمین های آنها توسط اجنبی و غیربومی نداشته اند, “ایرانی” بودن ابدا مایه افتخار نیست؟ سهم بلوچ‌ها از ایران چه بوده است؟ همین مولفه در مورد دیگران (مثلا کردستان) نیز صدق می کند

مثال بلوچستان یا کردستان

بلوچستان از نظر جمعیت بلوچ در رده ۵۹ در بین حدود ۲۰۰ کشور جهان قرار می گیرد. و ار نظر مساحت با مساحتی حدود ۷۰۰ هزار کیلومتر مربع (تجزیه شده بین سه کشور) در رده ۳۹ سازمان ملل بعد از زامبیا با مساحت ۷۵۲ هزار کیلومترمربع قرار می گیرد. زبان بلوچی نیز در بین هزاران زبان زنده دنیا در بین صد زبان اول قرار دارد. قدمت مستند بلوچستان به هزاران سال پیش برمی گردد و در شاهنامه از جنگ های فراوان بین شاه ایران و شاه مکُران زمین (بلوچستان) بارها یاد شده است.

سوال؟!

چرا کشورهایی مانند نوآرو (Nauru) با جمعیت ۱۰ هزار نفر, تووآلو (Tuvalu) با جمعیت ۱۱ هزار نفر و پلاؤ (Palau) با جمعیت ۱۸ هزار نفر و سان مارینو (San Marino) با ۳۴ هزار نفر و قریب به ۱۴۰ کشور دیگر دنیا بدون هویت تاریخی و با قدمت تاریخی ـ سیاسی و مساحت و جمعیتی بسیار کمتر از بلوچستان, حق حاکمیت و حق عضویت در سازمان ملل را دارند, اما اگر یک بلوچ و یا کُرد همین حق ذاتی و قانونی را برای ملت خود طلب کند, بعنوان خیانتکار و تجزیه طلب سرکوب خواهد شد؟ چرا؟ چرا کشورهای مصنوعی جدیدالتاسیس مثل پاکستان, امارات, بحرین, عراق, سوریه, لبنان و فلسطین و غیره حق “ملت” بودن و “استقلال” را دارند؛ اما برای ده‌ها میلیون بلوچ و کُرد تابو (حرام) و خیانت و جرم است؟ چرا؟

آیا برای یک اسیر و زندانی که رهایی و آزادی خود را طلب می کند, چنین درخواستی جرم و خیانت است؟ آیا درخواست رهایی ۱۵۰ ملت در طی ۸۰ سال گذشته جرم و خیانت بوده است؟ مخصوصا اگر این زندانی قربانی شکنجه و تحقیر و گرسنگی و تشنگی باشد. نگارنده بیش از چهار سال و نیم پیش در برنامه ای مستند بنام «در قمار تاریخ ما بلوچها چرا و چگونه بلوچستان را باختیم» با این موضوع پرداختم و بیش از یک سال پیش نیز در مطلبی بنام «این وطن هرگز برای ما وطن نبوده است» به جزئیات آن پرداختم. نتیجه گیری و خلاصه کلام نگارنده نیز همین است: «این وطن هرگز برای ما وطن نبوده است.»

نگبهت بلوچ

در دهه‌های اخیر، جمهوری اسلامی ایران با به‌کارگیری الگوهایی از سیاست‌های نرم و فرهنگی که ریشه در تجربه استعمار بریتانیا دارد، تلاش کرده است تا هویت ملی بلوچستان را تضعیف و کنترل کند. این سیاست‌ها که در ظاهر با عنوان «توسعه»، «همگرایی ملی» و «یکپارچگی فرهنگی» معرفی می‌شوند، در عمل همان الگوی تاریخیِ «استعمار از درون» را بازتولید می‌کنند؛ سیاستی که هدف نهایی‌اش، هم‌زمان جذب ملت‌ها در قالب هویت اسلامی‌ـ‌پارسی تحمیلی و حذف هویت واقعی آنان از طریق انکار زبان، تاریخ و مالکیت جمعی‌شان است.

بریتانیا در دوران استعمار مستقیم خود، به‌ویژه در هند و شرق آفریقا، از «سیاست نرم» بهره می‌برد و با ابزارهای فرهنگی و آموزشی، ذهنیت مردم را تغییر داده و پیوندهای ملی آنان را تضعیف می‌کرد تا سلطه‌اش پایدار بماند. جمهوری اسلامی ایران نیز با شیوه‌ای مشابه در بلوچستان عمل می‌کند؛ با وجود آنکه قانون اساسی ایران زبان‌های محلی را به رسمیت می‌شناسد، زبان فارسی را «زبان ملی» معرفی کرده و مدرسین محلی زبان بلوچی را تهدید، بازداشت و سرکوب می‌کند. در کنار آن، از طریق تقسیم‌بندی‌های اداری و کنترل منابع طبیعی، هویت تاریخی و حافظه جمعی مردم بلوچ را تضعیف کرده است.

سیاست نرم حکومت تنها در حوزه فرهنگی متوقف نمانده است. تقسیم جغرافیایی بلوچستان به چند استان — از هرمزگان تا کرمان و خراسان جنوبی — بخشی از همین الگوی کنترل نرم است. با این تقسیمات، پیوستگی تاریخی و اقلیمی بلوچستان از بین رفته و مدیریت سیاسی، اقتصادی و اداری از دست مردم بلوچ خارج شده است. در نتیجه، تصمیم‌گیری درباره معادن، سواحل و منابع طبیعی در اختیار نیروهای غیربومی و حاکمیت قرار گرفته است.

در کنار این ساختار، انتقال ثروت از بلوچستان به مراکز قدرت از طریق واگذاری معادن و بنادر به شرکت‌ها و نهادهای حکومتی و نظامی، چهره‌ دیگر این سیاست است. مردمی که صاحبان اصلی زمین و دریا بوده‌اند، امروز در موقعیت حاشیه‌نشینی قرار گرفته‌اند. نتیجه آنکه ملت بلوچ به‌جای سهم در توسعه و مدیریت سرزمین خود، با فقر، اعدام، بازداشت، محرومیت، تصرف اراضی و نابودی محیط زیست روبه‌روست.

این روند را می‌توان شکل بومی‌شده‌ای از همان سیاست استعمار نرم دانست؛ سیاستی که در آن، دولت به جای توپ، از ابزار زبان، رسانه، آموزش، تقسیمات اداری و حتی مذهب برای تثبیت سلطه استفاده می‌کند، اما هم‌زمان با اعمال خشونت نظام‌مند، قتل‌های ناشناس و حذف کردن فعالان و حافظان حافظه تاریخی مردم بلوچ، به‌ویژه فعالان مدنی مانند «ملاکمال صلاح‌زهی»، اقدام به حذف و تضعیف ملت بلوچ می‌کند. هدف نهایی نه فقط تسلط اقتصادی، بلکه حذف تدریجی حافظه‌ ملی بلوچستان و تضعیف انسجام اجتماعی آن است. حافظه‌ای که در زبان، شعر، موسیقی و نام مکان‌ها زنده مانده است.

در روزهای اخیر، افزایش تولید محتواهای فرهنگی به زبان فارسی در رسانه‌های رسمی و غیررسمی بلوچستان، دعوت اجباری به جشن‌های حکومتی و سانسور اسطوره‌های ملی بلوچ در فضاهای عمومی، بخشی از همان پروژه‌ تسخیر فرهنگی است که پیش‌تر استعمارگران اروپایی با نام «تمدن‌سازی» توجیه می‌کردند.

جمهوری اسلامی ایران، همچون بریتانیا در قرن نوزدهم، آموخته است که سلطه‌ پایدار نه با زور مستقیم، بلکه با تغییر ذهن و زبان ممکن است. سیاست نرم، ساکت و پیوسته است؛ اما آثارش عمیق‌تر از هر خشونت حکومتی و سرکوب امنیتی است، زیرا ملت‌ها را از درون تهی می‌کند. اکنون در برابر این سیاست، تنها آگاهی مدنی و بازگردانی فرهنگ، رسوم و زبان بلوچی به شکل ناب و اصیل خود می‌تواند سپری در برابر فراموشی و سلطه باشد. حفظ و گسترش زبان بلوچی در آموزش، رسانه و هنر نه فقط یک خواست فرهنگی، بلکه ضرورتی سیاسی برای بقا و کرامت ملت بلوچ است.

نبی بلوچ

درس «دین و زندگی» از دروس اصلی و تأثیرگذار در ساختار آموزشی مدارس ایران است که در همه پایه‌های تحصیلی تدریس می‌شود و نقشی مهم در شکل‌گیری نگرش دینی دانش‌آموزان ایفا می‌کند. با وجود این اهمیت، محتوای این درس در بسیاری از بخش‌ها کاملاً مبتنی بر آموزه‌ها و باورهای مذهب تشیع نگاشته شده، در حالی‌که مطابق با آیین‌نامه‌های رسمی وزارت آموزش و پرورش، برای دانش‌آموزان اهل سنت نباید این بخش‌ها تدریس شود و به‌جای آن کتابی مستقل تحت عنوان «ویژه اهل سنت» در نظر گرفته شده است که مبتنی بر مبانی اعتقادی این جامعه نگارش یافته است.

با این حال، در اجرای این سیاست رسمی مشکلات و نواقص ساختاری متعددی وجود دارد:

۱. توزیع نامناسب منابع آموزشی
در بیشتر موارد، به‌جای کتاب مخصوص اهل سنت، همان کتاب رایج مبتنی بر تشیع در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌گیرد که علاوه بر ایجاد سردرگمی، منجر به اتلاف منابع در سطح ملی نیز می‌شود.

۲. تأخیر در تأمین کتاب‌های ویژه اهل سنت
کتاب‌های اختصاصی اغلب با تأخیر به مدارس می‌رسند و در بسیاری موارد، به دلیل عدم پیگیری مدیران، اصلاً به دست دانش‌آموزان نمی‌رسند.

۳. تناقض در طراحی سوالات امتحانات هماهنگ و نهایی
در امتحانات هماهنگ و نهایی، معمولاً سوالات بر اساس محتوای کتاب‌های مبتنی بر تشیع طراحی می‌شود. در نتیجه، دانش‌آموزان اهل سنت برای پاسخگویی مجبورند مطالبی غیرمرتبط با باور مذهبی خود را نیز بیاموزند.

۴. فقدان تمایز در آزمون سراسری (کنکور)
در کنکور سراسری، دفترچه سوالات عمومی است و تفاوتی میان دانش‌آموزان اهل سنت و تشیع قائل نمی‌شود. تقریباً نیمی از سوالات مبتنی بر محتوای خاص تشیع هستند، و این مسئله دانش‌آموزان اهل سنت را در موقعیتی ناعادلانه قرار می‌دهد و یا آن‌ها را از رقابت مؤثر حذف می‌کند.

۵. پیامدهای اجتماعی و روانی
این وضعیت ناعادلانه در سال‌های اخیر نارضایتی گسترده‌ای در میان دانش‌آموزان، خانواده‌ها و معلمان اهل سنت ایجاد کرده و منجر به کاهش انگیزه، احساس تبعیض و بروز تنش در برخی مناطق سنی‌نشین شده است.

با توجه به تأثیر مستقیم نمرات نهایی بر نتیجه کنکور، انتظار می‌رود که وزارت آموزش و پرورش و سازمان سنجش کشور در راستای تحقق عدالت آموزشی، اقدامات زیر را در اولویت قرار دهند:

به‌روزرسانی و شفاف‌سازی آیین‌نامه‌های آموزشی مرتبط با دانش‌آموزان اهل سنت
تضمین توزیع به‌موقع و گسترده منابع درسی ویژه اهل سنت
تدریس منابع آموزشی مطابق با باور مذهبی دانش‌آموزان اهل سنت
طراحی سوالات بر اساس محتوای تدریس‌شده و اعتقادات مذهبی دانش‌آموز
آموزش و توجیه معلمان در مناطق سنی‌نشین برای استفاده از منابع مناسب

نظام آموزشی کشور برای حفظ انسجام اجتماعی، ارتقای کیفیت آموزش و پرهیز از تبعیض مذهبی، نیازمند بازنگری جدی و فوری در سیاست‌گذاری‌های آموزشی مرتبط با فرزندان جامعه اهل سنت ایران است.

محمود شیخ زاده

بلوچستان، این سرزمین باستانی و غنی، با وجود منابع طبیعی ارزشمند و مردمانی با استعداد، همچنان درگیر بحران‌ها و محرومیت‌ها، نابرابری‌هایی از سوی حاکمیت ایران است که مسیر توسعه و پیشرفت را برای مردمانش دشوار کرده است. این منطقه با منابع غنی چون معادن طلا، سواحل بکر دریای مکران و کوه‌های تفتان، ظرفیت بالقوه‌ای برای پیشرفت دارد، اما فقر و سیاست‌های نامناسب توسعه‌ای موجب شده تا این گنجینه‌ها در جهت بهبود کیفیت زندگی مردم بلوچستان به کار گرفته نشوند. بسیاری از مردم این منطقه به دلیل عدم توجه کافی به زیرساخت‌ها و سرمایه‌گذاری‌های ضروری، از ثمرات این منابع محروم مانده‌اند.

کودکان بلوچ یکی از قربانیان اصلی فقر گسترده در این منطقه هستند. خانواده‌های بلوچ، به دلیل محدودیت‌های شدید اقتصادی، نمی‌توانند نیازهای اولیه زندگی را برآورده کنند و این وضعیت کودکان را از دسترسی به آموزش، سلامت و رفاه کافی محروم کرده است. در نتیجه، بسیاری از کودکان به‌جای حضور در مدارس، به کارهای سنگین و درآمدزا مشغول می‌شوند تا به تأمین معیشت خانواده‌هایشان کمک کنند و آینده‌شان تحت تأثیر فشارهای اقتصادی از همان سنین پایین شکل می‌گیرد.

مشکل دیگری که بلوچستان با آن دست و پنجه نرم می‌کند، عدم دسترسی زنان و دختران به آموزش‌های مدرن و استاندارد است. بسیاری از زنان و دختران بلوچ به دلیل فقر و محدودیت‌های اجتماعی و زیرساختی، از دستیابی به تحصیلات مناسب بازمانده‌اند و نبود برنامه‌های آموزشی مدرن، فرصت‌های بسیاری را از آن‌ها گرفته است. این محرومیت، نه‌تنها بر زندگی فردی آن‌ها بلکه بر کل جامعه نیز تأثیر منفی گذاشته است، چرا که زنان تحصیل‌کرده می‌توانند نقشی مهم در بهبود شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایفا کنند.

از سوی دیگر، قاچاق سازمان‌‌یافته ارگان‌های نظامی یا افراد وابسته به حاکمیت و مصرف مواد مخدر، بحران بزرگی در بلوچستان به شمار می‌رود. این معضل بسیاری از کودکان و جوانان را به دام خود کشیده و سلامت و آینده‌شان را به خطر انداخته است. مواد مخدر نه‌تنها به سلامت افراد آسیب می‌زند بلکه یکی از عوامل مهم در افزایش جرم نیز محسوب می‌شود.

همچنین، سیاست‌های ناکافی در زمینه آموزش زبان مادری و حفظ هویت فرهنگی بلوچ‌ها به چالش بزرگی برای مردم این منطقه تبدیل شده است. بسیاری از کودکان بلوچ، به دلیل نبود برنامه‌های آموزشی مناسب به زبان بلوچی، از یادگیری زبان و فرهنگ خود محروم می‌مانند و این مسئله به هویت‌زدایی از نسل جوان بلوچ و از دست رفتن ریشه‌های فرهنگی آنان منجر می‌شود. حفظ زبان و فرهنگ بلوچی می‌تواند نقشی کلیدی در هویت‌بخشی و ایجاد انسجام اجتماعی ایفا کند.

در کنار این‌ها، بحران آب آشامیدنی و کمبود زیرساخت‌های ضروری، زندگی مردم بلوچستان را بیش از پیش دشوار کرده است. بسیاری از روستاها به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند و مردم ناچارند مسافت‌های طولانی را برای تأمین آب طی کنند. همچنین، مسیرهای غیراستاندارد و نبود جاده‌های مناسب در روستاها، دسترسی به خدمات بهداشتی و آموزشی را برای ساکنان دشوار کرده است. کمبود امکانات بهداشتی و آموزشی، کودکان را از دسترسی به تحصیلات و مراقبت‌های پزشکی مناسب محروم کرده و آنان را در برابر بیماری‌ها و مشکلات بهداشتی آسیب‌پذیرتر کرده است.

بحران معیشت و شرایط سخت اقتصادی، بسیاری از خانواده‌های بلوچ را به تصمیمات دشواری چون ازدواج کودکان در سنین پایین وادار کرده است. این نوع ازدواج‌ها غالباً به عنوان راهکاری برای کاهش هزینه‌های معیشتی تلقی می‌شوند. ازدواج کودکان آن‌ها را از فرصت‌های تحصیلی و رشد فردی محروم کرده و چرخه‌ای از فقر و محرومیت را در جامعه بلوچ تقویت می‌کند.

بلوچستان با وجود منابع طبیعی و انسانی ارزشمند، همچنان با چالش‌های اساسی در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی مواجه است که دستیابی به توسعه پایدار و عدالت اجتماعی را دشوار کرده‌اند. برای رفع این مشکلات، نیاز به سیاست‌های حمایتی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های اساسی، توجه به آموزش و پرورش، حفظ هویت فرهنگی و زبان بلوچی و ایجاد فرصت‌های برابر برای همه اقشار جامعه وجود دارد. با توجه به ظرفیت‌های فراوان موجود در این منطقه، بلوچستان می‌تواند به یکی از مناطق پیشرفته و توسعه‌یافته تبدیل شود، اما این امر نیازمند اقدام جدی از سوی دولت و حمایت جامعه بین‌المللی است.

آمدند، نشستند، گفتند و برخاستند؛ پی مصلحت مجلس آراستند

عبدالستار دوشوکی (مرکز مطالعات بلوچستان ـ لندن)
 
علاوه بر تکرار شعارها و “وعده درمانی های” مسبوق به سابقه تمام روسای جمهور قبلی، نکته قابل توجه عکس العمل رئیس جمهور به ذکر تصویب قطعنامه “وضعیت حقوق بشر در ایران” توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد بود که دیروز با اکثریت آرای جامعه جهانی تصویب شد و مولانا عبدالحمید در سخنان خودشان بر روی آن تاکید کرد.

این قطعنامه رژیم را برای نقض فاحش حقوق بشر، کشتار، اعدام، بی عدالتی و سرکوب اقلیت های قومی و مذهبی و زنان محکوم کرد. بلوچ‌ها مظلومترین قربانی تبعیض و ظلم و ستم و کشتار و اعدام و دستگیری و شکنجه هستند.

این قطعنامه مشخصا نسبت به بی‌اعتنایی فاحش به جان انسان‌ها توسط رژیم تاکید کرده بود. رژیمی که بیش از صد و بیست نفر انسان بیگناه را در جمعه های خونین زاهدان و خاش بیرحمانه به قتل رساند و تا به امروز هیچکس محاکمه و مجازات نشده است. به همین دلیل مولانا عبدالحمید بصورت هدفمندانه ای به این قطعنامه دیروز سازمان ملل اشاره کرد و بر آن تاکید ورزید.

این تاکید مولانا در جلسه عمومی امروز (پنجشنبه ۱ آذر ماه ۱۴۰۳) در زاهدان باعث خشم رئیس جمهور رژیم شد. زیرا بجای محاکمه آمرین و عاملین کشتار جمعه خونین وی سازمان ملل و اکثریت کشورها را محکوم کرد؛ که خود گویای واقعیت تلخ و انکارناپذیر این رژیم ستمگر و نگاه آن به “عدالت” است.